Ik kom in veel kleuterklassen. En bijna altijd valt er ergens tussen de koffie en het einde van het gesprek diezelfde zin: "Dat heb ik zelf meegebracht."
De rieten mand waar de blokken in zitten. De spiegel in de verkleedhoek. De sjaals, de bakjes, de lege potjes, de doos met schelpen van de laatste vakantie aan zee. De lamineervellen waar je zelf de doos van kocht omdat die op school al sinds half september besteld is. Het wordt gezegd zonder klacht, eerder een beetje trots. 'Kijk, dit heb ik geregeld.'
En toch blijft die zin bij mij hangen. Want als ik in de lagere klassen vraag wie het handboek heeft betaald, krijg ik dat antwoord nooit.
Wat er gebeurt als het geld verdeeld wordt
Budgetten op school worden meestal in dezelfde volgorde besproken. Eerst de methodes voor het lager: rekenen, taal, de werkboeken, de licenties, de vervanging van de digitale borden. Dat zijn grote bedragen met vaste prijzen en met een vervaldatum, dus die moeten vooraan. Logisch.
En dan, aan het einde van de vergadering, komt de kleuterafdeling. Met wat er nog overblijft. Vaak een bedrag per klas waar verf, papier, plakband, stiften en kosteloos materiaal uit moeten komen. Voor het schooljaar.
Dat bedrag is meestal niet het echte budget van je klas. Het echte budget is dát bedrag plus alles wat jij erbij legt. De tweedehandsspullen die je op zaterdag ophaalt. De aankopen in de winkel waar alles goedkoop is en dus ook snel stuk. Het speelgoed van je eigen kinderen dat naar school verhuist. De zolder van je ouders. En de uren: het knippen, lamineren, uitprinten en klaarzetten dat 's avonds aan je eigen keukentafel gebeurt.
Niemand vraagt je om dat te doen. Dat is net het lastige. Je doet het omdat je ziet wat die kinderen nodig hebben, en omdat wachten geen optie is wanneer er maandag om half negen achttien kleuters binnenkomen.
Waarom "wees creatief met weinig" het niet oplost
Het antwoord dat je hierop krijgt, klinkt bijna altijd hetzelfde. “Kleuters hebben toch geen handboeken nodig.” “Jullie kunnen zo mooi werken met kosteloos materiaal.” “Jullie zijn zo creatief.”
Daar zit een denkfout in die ik graag benoem. Kleuters leren niet uit een boek, ze leren in en met hun omgeving. Het materiaal, de ruimte, de hoeken, dat ís hun ‘methode’. Wie zegt dat een kleuterklas geen ‘methode’ nodig heeft, zegt eigenlijk dat de kleuterklas haar leermiddelen zelf mag uitvinden. Met een derde van het nodige budget.
En dan gebeurt er iets wat het probleem in stand houdt. Elke keer dat jij een tekort zelf oplost, verdwijnt dat tekort uit de boekhouding. Je vraagt geen geld, dus is er geen vraag. Er is geen vraag, dus is er geen probleem. De klas ziet er goed uit, de kinderen spelen, de ouders zijn tevreden en op de volgende budgetvergadering staat de kleuterafdeling opnieuw achteraan. Jouw oplossing is het argument geworden om niets te veranderen.
Het oudercomité vult dan de gaten die overblijven. Ik ben daar dankbaar voor, maar het blijft toeval. Dan hangt de kwaliteit van je klaswerking af van hoeveel de wafelverkoop dit jaar heeft opgebracht, en niet van een keuze die het team samen maakte.
Wat het met jou doet
En ondertussen geef jij uit. Geld, spullen, uren, ideeën, energie. Zonder dat er iets bijkomt.
Dat vreet aan iets wat je moeilijk kan benoemen. Je begint te twijfelen. Aan je hoeken die er al drie jaar hetzelfde uitzien, aan het materiaal dat versleten is, aan die collega op het internet met haar prachtige klas. Je denkt dat je te weinig doet, terwijl je eigenlijk te veel alleen doet. Je vergelijkt jouw klas met wat anderen konden kopen en trekt daar conclusies uit over jezelf.
Dat is precies het punt waarop leerkrachten hun zelfvertrouwen verliezen. Niet door slecht les te geven, wel door te blijven geven uit een pot die niemand bijvult.
De bladeren zien er verdord uit
Ik zat vorige week bij iemand thuis en zag een grote plant in de hoek staan. De bovenste bladeren glansden. De onderste hingen slap en bruin langs de pot. "Ik geef haar elke week water", zei ze. Ze goot dat water met een klein kannetje over de bladeren.
Je kan een plant niet laten bloeien door de bovenste bladeren te besproeien. Wie de wortels verwaarloost, ziet het vroeg of laat aan de hele plant.
De kleuterklas zijn de wortels van je school. Alles wat in het lager gebeurt, bestaat dankzij wat in het kleuter gebeurd is: de taal, de nieuwsgierigheid, het durven proberen, het samen spelen. Investeren in de kleuterafdeling is dus geen extraatje dat mag als er geld overblijft. Het is de plek waar water het meeste rendeert.
En er zijn manieren om daar water te krijgen, ook als er weinig is.
*Maak eerst zichtbaar wat er nu gebeurt. Hou een maand bij wat je zelf betaalt en hoeveel uren je erin stopt. Niet om iemand te beschuldigen, wel omdat je een gesprek niet kan voeren op een gevoel. Cijfers zijn moeilijker weg te wimpelen dan "we komen wat tekort".
*Breng het als vraag, niet als klacht. Wat verwachten we van een kleuterklas in deze school? Welke hoeken, welk materiaal, welke kwaliteit? En wat kost dat? Zo komt het op de agenda als een visievraag en niet als gezeur van de kleuterafdeling. Directeurs die ik spreek, weten vaak niet hoeveel er van privématerialen bijkomt. Ze kunnen ook niet meedenken over iets wat ze niet zien.
*Kies met weinig geld dan ook écht. Veel goedkoop themamateriaal dat na drie weken in de kast verdwijnt, kost meer dan één stevige set die tien jaar meegaat. Stel de waarom-vraag voor je iets aankoopt: waarvoor dient dit, en wat leren kinderen ermee? Een klas met minder materiaal dat langer meegaat en veel spelmogelijkheden biedt, is sterker dan een klas die vol staat.
*Stop met alles zelf op te vangen. Dat is de moeilijkste. Durf een leegte eens een leegte laten. Niet uit onwil, wel omdat een tekort dat niemand ziet, nooit wordt opgelost. Jij bent geen sluitpost van het schoolbudget.
Water voor de wortels betekent trouwens ook water voor jou. Tijd om te overleggen, iemand die meedenkt, een nascholing die niet voor het lager bedoeld is. Een leerkracht die bijgevuld wordt, houdt het niet alleen langer vol, die staat ook met meer goesting in haar klas. En dat voelen kleuters sneller dan wij denken.
Dus als je vandaag naar je klas kijkt en je ziet vooral wat er niet is: begin met tellen wat jij er zelf al in hebt gestopt. Leg dat lijstje op tafel bij je directie. Niet als factuur, wel als beginpunt van een gesprek dat op de meeste scholen nog nooit gevoerd is.
Wat staat er bij jou op dat lijstje? Ik ben oprecht nieuwsgierig, en ik denk graag mee over hoe je dat gesprek in jouw school op de agenda krijgt.